Kur flasim për të rinjtë zakonisht përdorim kohën e ardhme. Të rinjtë do të jenë udhëheqësit e ardhshëm, do të trashëgojnë institucionet tona dhe një ditë do të marrin përgjegjësinë për paqen në rajon. Problemi këtu fshihet mes rreshtave. Duke i vendosur vazhdimisht të rinjtë në të ardhmen, po u zbehet roli që duhet ta kenë sot.
Paqja nuk përfaqëson vetëm marrëveshje ndërmjet udhëheqësve politikë. Paqja ndërtohet çdo ditë: në shkolla, organizata, media, hapësira kulturore dhe komunitete lokale. Ndërtohet kur paragjykimet sfidohen. Ndërtohet kur njerëzit nga komunitete të ndryshme bashkëpunojnë dhe kur qytetarët gjejnë mënyra paqësore për të kundërshtuar padrejtësinë. Në të gjitha këto hapësira, të rinjtë tashmë janë agjentë të paqes.
Megjithatë, diskursi publik vazhdon t’i paraqesë ata kryesisht si grup që duhet edukuar. Në kontekste të tensionuara, ata përshkruhen herë si viktima të cenueshme, herë si rrezik për radikalizim. Këtë mënyrë të të menduarit synon ta ndryshojë agjenda e Kombeve të Bashkuara për Rininë, Paqen dhe Sigurinë, e njohur si agjenda YPS.
Rezoluta 2250 e Këshillit të Sigurimit, e miratuar në vitin 2015, ishte dokumenti i parë ndërkombëtar që njohu në mënyrë të qartë kontributin pozitiv të të rinjve në parandalimin dhe zgjidhjen e konflikteve. Mesazhi i saj qendror është i thjeshtë: të rinjtë nuk duhet të trajtohen vetëm si përfitues të politikave të paqes, por si bashkëkrijues të tyre.
Ky ndryshim është i nevojshëm sepse pengesa kryesore nuk duket të jetë mungesa e interesimit të të rinjve, por mungesa e kanaleve ku angazhimi i tyre mund të shndërrohet në ndikim. Një anketë e Eurobarometrit e vitit 2024, tregoi se vetëm 48% e të rinjve kishin ndërmarrë gjatë vitit të fundit një veprim për ndryshim shoqëror. Kjo shifër nuk dëshmon se gjysma tjetër është apatike. Ndër të rinjtë që nuk kishin marrë pjesë në aktivitetet e organizatave, pengesa më e shpeshtë ishte mungesa e kohës, e të tjerë thanë se askush nuk i kishte ftuar, se nuk dinin si të përfshiheshin ose se nuk kishin njohuri dhe mjete të mjaftueshme.
Pra, pyetja nuk është vetëm pse të rinjtë nuk marrin pjesë. Pyetja duhet të jetë edhe: çfarë lloj pjesëmarrjeje u ofrojnë institucionet?
Roger Hart e përshkroi pjesëmarrjen përmes një shkalle që fillon me manipulimin, dekorimin dhe tokenizimin dhe ngjitet drejt konsultimit të informuar, vendimmarrjes së përbashkët dhe iniciativave të udhëhequra nga vetë të rinjtë. Sipas kësaj qasjeje, vendosja e dy të rinjve në një panel, fotografimi i tyre në një konferencë ose ftesa për të lexuar një deklaratë të përgatitur paraprakisht nuk përbën domosdoshmërisht pjesëmarrje. Pjesëmarrja bëhet kuptimplotë vetëm kur të rinjtë kanë informacion, burime, përgjegjësi dhe ndikim mbi vendimin përfundimtar.
Hendeku ndërmjet numrit të të rinjve dhe fuqisë së tyre politike e bën këtë dallim edhe më të dukshëm. Rreth gjysma e popullsisë botërore është nën moshën 30-vjeçare, por vetëm 2.8% e parlamentarëve në botë i përkasin kësaj grupmoshe. Mbi një e treta e dhomave parlamentare nuk kanë asnjë anëtar të moshës 30 vjeç ose më të ri. Kjo nuk do të thotë se çdo vendim duhet t’u lihet vetëm të rinjve. Do të thotë se vendimet që ndikojnë drejtpërdrejt në jetën dhe të ardhmen e tyre nuk mund të konsiderohen plotësisht përfaqësuese kur ata mungojnë në tavolina.
Në Ballkanin Perëndimor të rinjtë jetojnë me pasojat e konflikteve që nuk i kanë filluar: ndarjet etnike, mosbesimin ndërmjet komuniteteve, narrativat kundërshtuese për të kaluarën dhe institucionet që shpesh riprodhojnë këto ndarje. Megjithatë, pikërisht për shkak se nuk janë autorë të këtyre konflikteve, ata mund të krijojnë forma të reja komunikimi dhe bashkëpunimi që nuk janë të kufizuara nga modelet e vjetra politike.
Shembujt konkretë tashmë ekzistojnë. Programi “Creative Agents of Peace and Social Inclusion” ka mbledhur artistë dhe aktivistë të rinj nga Kosova dhe Serbia, duke i mbështetur të zhvillojnë besim, tregime të përbashkëta dhe iniciativa të tyre artistike e qytetare. Në vend që t’i trajtojë pjesëmarrësit vetëm si audiencë të një trajnimi, programi synon që ata të zhvillojnë veprime në komunitetet e tyre.
Këto lloj iniciativa tregojnë se të rinjtë nuk kanë nevojë vetëm për më shumë trajnime. Ata kanë nevojë për qasje në vendimmarrje, financim të drejtpërdrejtë, mentorim dhe hapësira ku mund të ndërmarrin rrezik, të eksperimentojnë dhe të mbajnë përgjegjësi. Institucionet publike dhe donatorët duhet ta masin pjesëmarrjen jo me numrin e të rinjve në sallë, por me pyetje më të vështira: A ndikuan të rinjtë në agjendë? A kontrolluan një pjesë të burimeve? A ndryshoi ndonjë vendim si rezultat i kontributit të tyre? A vazhdoi iniciativa pasi përfundoi financimi?
Agjenda YPS nuk duhet të mbetet një gjuhë e përdorur në dokumente dhe konferenca. Ajo duhet të shndërrohet në ulëse reale në mekanizmat e vendimmarrjes, buxhete për organizatat e udhëhequra nga të rinjtë dhe partneritete ku pushteti ndahet, jo vetëm konsultohet.
Të rinjtë nuk janë vetëm brezi që do ta trashëgojë paqen. Ata tashmë po e ndërtojnë atë. Pyetja nuk është se kur do të jenë të gatshëm të marrin pjesë. Pyetja është se kur do të jenë institucionet të gatshme të ndajnë pushtetin me ta.
Autor: Glauk Haxhiaj
Ky tekst është pjesë e nismës “Agjentë Krijues të Paqes: Fuqizimi i të Rinjve për Ndryshim Shoqëror përmes Artit dhe Agjendës së Kombeve të Bashkuara për të Rinjtë, Paqen dhe Sigurinë – Faza II”, e cila zbatohet nga CASA, KUUM, IZI, Klubi Kulturor Graçanicë dhe CDE Lugina, me mbështetjen e Ministrisë Federale të Punëve të Jashtme të Republikës së Gjermanisë, përmes Institutit për Marrëdhëniet Ndërkombëtare Kulturore (ifa), në kuadër të programit financues zivik.
