Nova pravna analiza upozorava da Zakon o državljanstvu iz 2026. godine može produbiti pravnu nesigurnost i indirektno diskriminisati kosovske Srbe i druge nevećinske zajednice
Severna Mitrovica, 28. maj 2026. – NVO CASA danas je objavila svoju pravnu i analizu javne politike novousvojenog Zakona br. 10/L-023 o državljanstvu Kosova, ukazujući na niz ozbiljnih zabrinutosti u vezi sa sprovođenjem novog zakonodavstva vezanog za državljanstvo sa stanovišta prava, ustavnog ikvira I ljudskih prava.
Analiza ispituje ključne razlike između prethodnog Zakona o državljanstvu iz 2013. godine i novousvojenog zakona iz 2026. godine, sa posebnim fokusom na praktične posledice po nevećinske zajednice, raseljena lica, pripadnike dijaspore i osobe rođene van Kosova.
Prema analizi, iako novi zakon modernizuje određene administrativne procedure i pojednostavljuje ponovno sticanje državljanstva za bivše državljane, istovremeno uvodi stroža ograničenja za osobe rođene van Kosova koje nisu registrovale državljanstvo pre navršene 18. godine života. CASA upozorava da ove formalno neutralne odredbe u praksi mogu nesrazmerno pogoditi kosovske Srbe i druge nevećinske zajednice.
Potencijalni rizici i izazovi za srpsku i druge nevećinske zajednice
Analiza ukazuje da novi Zakon o državljanstvu, iako formalno neutralan, može proizvesti nesrazmerno negativne posledice po srpsku i druge nevećinske zajednice na Kosovu. Novi zakon uvodi strogo starosno ograničenje koje zahteva da deca rođena van Kosova registruju državljanstvo pre navršene 18. godine života, uz samo ograničene izuzetke u slučajevima apatridije. CASA naglašava da posebno zabrinjava činjenica da će stroža pravila za registraciju državljanstva lica rođenih van Kosova verovatno najviše pogoditi kosovske Srbe, usled raseljenja, oslanjanja na administrativne strukture Srbije, slabije uključenosti u kosovski sistem civilne registracije i dugogodišnje pravne i institucionalne nesigurnosti.
Istovremeno, zakon značajno liberalizuje procedure za ponovno sticanje državljanstva za bivše kosovske državljane koji su se dobrovoljno odrekli državljanstva, uklanjajući prethodne uslove u vezi sa prebivalištem, jezikom, integracijom i finansijskim kriterijumima. „Iako razlika između sticanja i ponovnog sticanja državljanstva deluje formalno neutralno, praktični efekti zakona mogu stvoriti nejednake posledice za različite zajednice“, navodi se u analizi.
Dodatnu zabrinutost izaziva mogućnost naknadne provere zakonitosti registracije stalnog prebivališta, široko postavljene formulacije vezane za nacionalnu bezbednost, kao i činjenica da su ključna pitanja ostavljena za buduće podzakonske akte. Novi zakon takođe povećava značaj registara kao dokaza državljanstva i uvodi formalističke kriterijume za dokazivanje porodičnih i ekonomskih veza sa Kosovom, što može posebno pogoditi raseljena lica i građane sa nepotpunom dokumentacijom. Zbog toga postoji ozbiljan rizik od pravne nesigurnosti, neujednačene primene i indirektne diskriminacije nevećinskih zajednica.
Moguća kolizija (sukob) unutar zakona
Analiza posebno upozorava na pravnu nejasnoću i mogući normativni sukob između članova 6, 30 i 31 novog Zakona o državljanstvu. Dok član 6 uvodi restriktivne uslove za sticanje državljanstva po poreklu, uključujući ograničenja za decu rođenu pre nego što su njihovi roditelji formalno stekli državljanstvo ili status stalnog stanovnika, članovi 30 i 31 istovremeno priznaju prava bivšim stalnim stanovnicima Kosova i njihovim direktnim potomcima, a što se pre svega odnosi na članove srpske i drugih nevećinskih zajednica. Ovakva neusklađenost može dovesti do različitih administrativnih tumačenja, pravne nesigurnosti i nejednakog tretmana potomaka rođenih van Kosova.
Zbog toga analiza preporučuje da kosovska vlada ili Ustavni sud pruže jasno i autoritativno tumačenje odnosa između ovih odredaba, kako bi se osiguralo da prelazne odredbe koje štite bivše stalne stanovnike i njihove potomke imaju prednost kao posebna pravila (lex specialis), i služila kao rezervna mogućnost u regulisanju civilnog statute za one koji ovo pravo ne mogu da ostvare na osnovu člana 6. Na taj način bi se osigurala inkluzivnost zakonodavnog okvira koji uređuje pitanje državljanstva i pristupa ličnim dokumentima, koja su preduslov pravima i uslugama na Kosovu. Takođe se preporučuje da zakon izričito potvrdi da potomci obuhvaćeni članovima 30 i 31 ne podležu restriktivnim ograničenjima iz člana 6 stav 7, uz obezbeđivanje inkluzivne i nediskriminatorne primene prema svim zajednicama, posebno nevećinskim zajednicama i raseljenim licima.
Povećana uloga podzakonskih akata izaziva dodatnu zabrinutost
CASA takođe izražava zabrinutost zbog širokog delegiranja ključnih pitanja budućim podzakonskim aktima i sekundarnom zakonodavstvu, posebno u vezi sa proverom stalnog prebivališta, standardima dokazivanja i zahtevima za državljanstvo povezanim sa statusom bivših stalnih stanovnika prema Uredbi UNMIK-a br. 2000/13.
Organizacija upozorava da novi zakon ne prepoznaje u dovoljnoj meri faktičko dugotrajno prebivalište kao relevantan pravni kriterijum za rešavanje pitanja državljanstva i stalnog prebivališta, uprkos relevantnim standardima koje je razvio Evropski sud za ljudska prava u Strazburu u vezi sa pravnom sigurnošću i legitimnim očekivanjima.
Zabrinutost zbog nedostatka širokih javnih konsultacija
Analiza dodatno ukazuje da je zakon usvojen kroz relativno brz zakonodavni proces bez vidljive široke javne rasprave ili ciljanih konsultacija sa zajednicama koje će najverovatnije biti pogođene njegovom primenom.
Imajući u vidu ustavnu osetljivost regulisanja državljanstva na Kosovu i njegov direktan uticaj na političko učešće, zastupljenost i uključivanje zajednica, CASA smatra da je usvajanju zakona trebalo da prethodi šira konsultacija sa nevećinskim zajednicama, raseljenim licima, organizacijama dijaspore i organizacijama civilnog društva.
Preporuke
Analiza preporučuje:
- fleksibilnija pravila registracije za osobe rođene van Kosova;
• inkluzivno i jasno sekundarno zakonodavstvo;
• priznavanje faktičkog prebivališta kao relevantnog pravnog kriterijuma; - članovi 30 i 31 imaju prednost nad restriktivnim uslovima iz člana 6 stav 7, radi obezbeđivanja pravne sigurnosti, jednakog tretmana i inkluzivne primene zakona prema srpskoj i drugim nevećinskim zajednicama, raseljenim licima i potomcima rođenim van Kosova;
jače proceduralne zaštitne mehanizme protiv proizvoljnog preispitivanja statusa stalnog prebivališta;
• očuvanje fleksibilnih standarda dokazivanja;
• šire javne konsultacije; i
• redovne procene uticaja na ljudska prava i jednakost tokom sprovođenja zakona.
NVO CASA će nastaviti da prati sprovođenje Zakona o državljanstvu i Zakona o strancima, sa posebnom pažnjom na njihov uticaj na nevećinske zajednice i pravnu sigurnost na Kosovu.
Kompletan izveštaj dostupan je OVDE.
