Sistem snažne lokalne samouprave predstavljao je jedan od dva ključna elementa tzv. Ahtisarijevog plana, koji je postao sastavni deo ustavnog poretka Kosova, sa ciljem da obezbedi održivo demokratsko rešenje za međuetničke sukobe na i oko Kosova. Neuspeh u postizanju dogovora unutar okvira UN o Ahtisarijevom planu i njegovo alternativno uvođenje putem proglašenja nezavisnosti Kosova pokrenuli su začarani krug neintegracije kosovskih Srba i podrivanja lokalne samouprave iznutra.
Ubrzana implementacija Ahtisarijevog paketa tokom 2008. godine, u periodu od 120 dana, dovela je do značajnih slabosti i nedostataka u osnovnim, sistemskim zakonima koji regulišu lokalnu samoupravu. Politička nemogućnost da se ti zakoni promene, usled dvostruke većine potrebne za usvajanje odluka — mehanizma zaštite etničkih zajednica integrisanog u Ahtisarijev sistem — primorala je zakonodavce da prilagođavaju zakonodavni okvir putem drugih zakona i propisa. Taj pristup je, međutim, otvorio mogućnosti za centralne vlasti da podrivaju i ograničavaju lokalnu samoupravu uzurpacijom nadležnosti opština.
Pored tih odstupanja od Ahtisarijevog modela lokalne samouprave, Kosovo nikada nije uspostavilo pun sistem fiskalne decentralizacije, što predstavlja ključnu slabu tačku u Ahtisarijevom planu.
Način na koji je Ahtisarijev predlog uveden doveo je do geografske podele u (ne)implementaciji sistema snažne lokalne samouprave u većinski srpskim delovima Kosova. Njegova implementacija u šest opština južno od Ibra od 2008. godine predstavlja značajan uspeh. Četiri opštine koje se nalaze severno od Ibra ostale su van Ahtisarijevog i kosovskog državnog sistema. Opštine su nastavile da funkcionišu u okviru sistema Republike Srbije, a istovremeno su predstavljale pravnu sivu zonu koja se razvila u hibridne opštinske sisteme.
Politički dijalog pod okriljem EU, sa prvim sporazumom iz aprila 2013. godine, omogućio je važne prve korake ka prevazilaženju podele u integraciji kosovskih Srba i implementaciji Ahtisarija na severu, kroz održavanje prvih lokalnih izbora i formiranje opština u okviru kosovskog sistema. Neuspeh dijaloga da strateški nastavi sa sprovođenjem početnih uspeha zaustavio je proces integracije i tranzicije opštinskih institucija iz srpskog u kosovski sistem. Umesto toga, razvio se „Frankenštajnov“ hibridni sistem opštinskog paralelizma i korumpiranog sistema patronata na cijem celu je evoluirao de fakto jednopartijski sistem povezan sa organizovanim kriminalom.
Istovremeno, formiranje tzv. Zajednice opština sa srpskom većinom (ZSO) — nejasno definisanog tela međuopštinske saradnje i zajedničkog upravljanja opštinskim funkcijama koje čini deset opština sa srpskom većinom na Kosovu, obuhvaćenih aprilskim sporazumom — ostalo je blokirano, ostavljajući bez odgovora pitanje da li ZSO predstavlja „Ahtisari plus“ (dovršetak integracije) ili „Ahtisari minus“ (podrivanje sistema lokalne samouprave).
Ova fundamentalna devijacija opštinskog upravljanja od izvornih ciljeva i puta dijaloga dovela je do još većeg udaljavanja većinski srpskih opština od osnova lokalne samouprave predviđenih Ahtisarijevim planom. Ostavke srpskih gradonačelnika i odbornika u četiri severne opštine 2022. godine označile su urusavanje već ograničenih dostignuća dijaloga u oblasti lokalne samouprave.
Da bi se Kosovo vratilo na put ka održivom multietničkom, demokratskom društvu kakvo je Ahtisari zamišljao, potrebna je duboka, sistemska i sveobuhvatna transformacija sistema snažne lokalne samouprave. Na kraju, to se može postići jedino u okviru strateškog dijaloga i konačnog, sveobuhvatnog sporazuma. Takva reforma sistema snažne lokalne samouprave treba da bude organizovana na široko inkluzivan i participativan način, uz učešće političkih aktera, domaćih i međunarodnih stručnjaka za lokalnu samoupravu, kao i civilnog društva.
Kompetnu publikaciju možete pronaći OVDE.
